Naar de inhoud
Aan de slag

Overtraining: symptomen, oorzaken en wat je eraan doet

Echte overtraining is zeldzaam bij krachttraining. Te weinig herstel is veel gewoner. Herken de signalen, loop de checklist na en zie wanneer een deload helpt.

Andrea Geschreven door Andrea

Je bent de hele tijd moe, de gewichten voelen zwaarder dan vorige maand en de zin om te trainen is weg. Ben je overtraind? Waarschijnlijk niet. Echte overtraining is een zeldzame toestand waar je maanden over doet om van te herstellen. Wat de meeste mensen voelen, is te weinig herstel: te weinig slaap, te weinig eten of te veel zware sets. Dat los je in een tot twee weken op.

Dat verschil doet ertoe, want de oplossing is anders. Het ene is iets voor de huisarts. Het andere is iets voor je trainingslogboek, je koelkast en je bedtijd.

Hier lees je wat het verschil is, op welke signalen je let, een checklist met de gewone oorzaken, en wanneer een lichte week het antwoord is.

Wat is overtraining?

Training werkt doordat je je lichaam iets zwaarder belast dan het gewend is en het daarna sterker laat herstellen. De belasting is de ene helft. Het herstel is de andere. Blijft de belasting groter dan wat je lichaam kan bijbenen, dan stapelt de vermoeidheid zich op.

Onderzoekers verdelen dat in drie stappen, en de Europese en de Amerikaanse sportgeneeskundige organisaties gebruiken dezelfde indeling in hun gezamenlijke consensusverklaring:

  • Functionele overreaching. Een zware periode waarin je prestaties iets dalen, maar na een paar dagen tot een paar weken lichter trainen terugkomen en vaak beter worden. Dat is normaal, en veel schema's doen het met opzet.
  • Niet-functionele overreaching. De vermoeidheid is te ver doorgeschoten. Je prestaties zakken wekenlang weg, en er komt geen winst achteraan. Daar kom je alleen met rust uit.
  • Overtrainingssyndroom. Je prestaties zijn maandenlang omlaag, soms langer, en rust helpt niet zoals normaal. Dat is de toestand die het woord overtraining eigenlijk beschrijft.

Sportzorg.nl, het voorlichtingsplatform van Sportgeneeskunde Nederland, maakt hetzelfde onderscheid. Het grote verschil zit niet in hoe hard je hebt getraind, maar in hoe lang het herstel duurt. Functionele overreaching is binnen dagen tot weken voorbij. Niet-functionele overreaching kost weken tot maanden, en het overtrainingssyndroom (vele) maanden.

Hoe vaak komt overtraining voor bij krachttraining?

Zelden, en het is slecht onderzocht. Een systematische review vond 22 studies die met krachttraining overreaching of overtraining hadden geprobeerd op te wekken bij gezonde mensen. In 10 daarvan daalden de prestaties helemaal niet, ook al was de training daarop gericht. Maar weinig studies volgden de deelnemers lang genoeg om te laten zien of het om een korte of een lange toestand ging. De onderzoekers concludeerden dat geen bloedtest, hormoonmeting of vragenlijst overtraining kan aantonen. Het enige betrouwbare teken is een aanhoudende daling van je prestaties.

Dat betekent niet dat het nooit gebeurt. Maar het betekent wel dat een gewone sporter met drie tot vijf trainingen per week flink zijn best moet doen om daar te komen. Het overtrainingssyndroom is vooral beschreven bij topsporters in duursporten, die veel uren per week trainen.

Wat wel veel voorkomt, is wekenlang rondlopen in een milde versie van stap twee zonder er iets aan te doen.

Overtraining symptomen: de signalen waar je op let

Er bestaat geen vaste lijst, en dat is een deel van het probleem. De signalen lijken op vermoeidheid door een druk leven, een opkomende verkoudheid en gewoon een slechte week. Maar deze komen steeds terug:

  • Je prestaties dalen over meerdere weken. Niet één slechte training, maar gewichten en herhalingen die over je hele schema terugzakken. Dat is het signaal dat het zwaarst weegt, omdat het het enige is dat het onderzoek kan bevestigen.
  • Vermoeidheid die niet weggaat met een rustdag. Je bent al moe voordat je begint, en op zondag ben je het nog steeds.
  • Pijn in gewrichten en pezen. Niet de gewone spierpijn, maar ellebogen, schouders en knieën die wekenlang klagen.
  • Je humeur. Prikkelbaar, vlak, geen zin. Je stelt je training uit en ziet ertegen op.
  • Je slaapt slechter, ook al ben je moe.
  • Je wordt sneller ziek of komt moeilijk van een verkoudheid af.

Een vragenlijst onder 605 wedstrijdsporters in krachtsporten laat zien hoe dat er in de praktijk uitziet. 71 procent had een onverklaarde daling in prestaties meegemaakt. Bij de meesten duurde die een week tot een maand. De meest genoemde klacht was vermoeidheid, gevolgd door spierpijn en andere pijn. En in 92,5 procent van de gevallen speelden er ook andere dingen dan de training mee: werk, studie, slaap, gezin.

Wat is de oorzaak? De checklist

De gezamenlijke consensusverklaring van de twee sportgeneeskundige organisaties zegt dat je eerst ziekte uitsluit en daarna kijkt naar te weinig calorieën, te weinig koolhydraten en eiwit en andere dingen buiten de training. Loop de lijst in deze volgorde door. De eerste punten zijn het waarschijnlijkst.

1. Je slaap. De opbouw gebeurt als je rust, en vooral als je slaapt. Slaap zeven tot negen uur als het lukt. Een periode met zes uur per nacht is de meest over het hoofd geziene reden dat je training de verkeerde kant op gaat.

2. Je voeding. Eet je te weinig, dan heeft je lichaam minder om mee te herstellen. Ben je aan het afvallen, verwacht dan dat je je getallen vasthoudt, niet dat je records breekt, en een groot tekort maakt dat lastiger. Het Voedingscentrum adviseert krachtsporters 1,2 tot 2,0 gram eiwit per kilo lichaamsgewicht per dag. Reken je behoefte uit met de caloriecalculator als je twijfelt.

3. De rest van je leven. Je lichaam maakt geen onderscheid tussen stress van de halterstang en stress van een deadline, een verhuizing of een klein kind. Er is maar één rekening. Sportzorg.nl noemt tentamenperiodes, drukte op het werk en problemen thuis als bekende boosdoeners. Vraag jezelf af wat er verder speelde toen je training zwaar begon te voelen.

4. Je volume. Tel je zware sets per spiergroep per week. Onze richtlijn voor hoeveel sets per spiergroep is 6 tot 10 sets voor de grote spiergroepen als beginner, 10 tot 14 als je halfgevorderd bent en 14 tot 18 als je gevorderd bent. Zit je ver boven je niveau, dan heb je een waarschijnlijke oorzaak gevonden. De klassieke fout is reageren op stilstand door meer te gaan trainen.

5. Hoe zwaar. In de vragenlijst trainde een groter deel van de mensen met de langste dips tot failure. Heb je maandenlang bijna elke set tot failure gedaan, stop dan bij de meeste sets een tot drie herhalingen eerder. Je verliest bijna niets, en de vermoeidheid neemt af.

6. Eentonigheid en geen lichte weken. Week na week hetzelfde zware schema zonder pauze. Dat is het laatste stukje van de puzzel, en dat los je op met een deload.

Overtraining en krachttraining: wanneer is een deload het antwoord?

Zijn slaap, voeding en stress in orde, is je volume redelijk, en staan je getallen toch stil of zakken ze over je hele schema? Dan ben je waarschijnlijk moe op een manier die een rustdag niet oplost. Tijd voor een deload: een week waarin je sets of gewicht met ongeveer een derde tot de helft verlaagt en niets tot failure doet. Plan er een elke 4 tot 8 weken als je hard traint.

Een deload is het antwoord als je nog maar kort in stap twee zit. Dat merk je doordat je je na een week beter voelt en binnen een paar weken weer records breekt. Gebeurt dat niet, neem dan nog een lichte week en loop de lijst opnieuw door. Zit je na twee tot vier weken licht trainen en goed slapen nog steeds in een dip, dan is het tijd voor de huisarts, niet voor een nieuw schema.

En helemaal vrij nemen? Dat kan ook. Een week zonder training kost je geen spiermassa die je kunt meten, en je lichaam onthoudt wat het heeft opgebouwd. Lees meer over hoe snel je spieren verliest tijdens een pauze als dat je tegenhoudt om vrij te nemen.

Hoe voorkom je het?

Het meeste van de preventie is saai, en dat is precies de bedoeling:

  • Volg een schema met een plan voor progressie, zodat je het gewicht verhoogt als je er klaar voor bent en niet als je er zin in hebt. Zie progressieve overbelasting.
  • Houd je volume binnen je niveau. Meer sets is niet altijd beter.
  • Plan lichte weken in voordat het moet. En schroef terug in periodes met tentamens, een nieuwe baan of een pasgeboren baby.
  • Slaap en eet. Het klinkt te simpel, en juist daarom wordt het over het hoofd gezien.
  • Gebruik je logboek. Je geheugen onthoudt die slechte dinsdag en vergeet de drie records van vorige maand.

Train je elke dag en voelt een rustdag als verlies, lees dan hoeveel dagen per week je moet trainen. Drie of vier trainingsdagen per week passen bij de meeste mensen, en vijf of zes zijn vooral voor gevorderden.

Herstel: wat helpt, en wat niet?

Slaap, eten en pauzes van de zware training, dat is wat werkt. De rest is bijzaak. Een ijsbad na de training kan spierpijn dempen, maar direct na krachttraining kan het je spiergroei afremmen, dus het is geen shortcut. Spierpijn na de training zegt ook niets over hoe goed je hersteld bent of hoe goed je hebt getraind. Lees meer over spierpijn na training.

Lichte dagen met wandelen, fietsen of mobiliteitswerk kunnen je een beter gevoel geven. Zolang ze maar niet uitgroeien tot nog een zware training.

Als training te veel ruimte inneemt

Sommige mensen zoeken op overtraining omdat de training hun dagelijks leven is gaan bepalen: een schuldgevoel bij een rustdag, trainen ondanks blessures en ziekte, en vaak een heel streng eetpatroon ernaast. Dat is geen kwestie van sets en herhalingen. Herken je jezelf daarin, praat er dan over met je huisarts.

Zo gebruik je je logboek

Het enige zekere teken dat er iets mis is, is dat je prestaties over tijd dalen, en dat kan niemand precies onthouden. BodySmart bewaart elke set die je logt en je record bij elke oefening, en telt elke week je sets per spiergroep. Zo zie je of je getallen echt al weken dalen of dat het gewoon een slechte dag was, en of je meer hebt getraind dan je niveau aankan.

Samenvatting

  • Echte overtraining is zeldzaam bij krachttraining en kost maanden om van te herstellen. Te weinig herstel komt veel voor en is in een tot twee weken weg.
  • Het zekerste signaal is dat je prestaties over meerdere weken dalen. Vermoeidheid, pijnlijke gewrichten, een slecht humeur en slecht slapen komen er vaak bij.
  • Loop de lijst door: slaap, voeding, stress, volume, hoe dicht je bij failure traint, en lichte weken.
  • Een deload lost het meeste op. Zit je na twee tot vier weken licht trainen nog steeds in een dip, ga dan naar je huisarts.

Lees ook

Bronnen

Vergelijkbare artikelen